[صفحه اصلی ]   [ English ]  
بخش‌های اصلی
اصول اخلاقی انجمن::
آشنایی با انجمن::
بروشور انجمن::
عضویت در انجمن::
بانک اطلاعاتی اعضای انجمن::
اخبار رویدادها::
سخنرانی های انجمن::
گزارش سخنرانیهای انجمن ::
خبرنامه ها::
فصلنامه علمی انجمن::
نشانی تارنمای فصلنامه اخلاق در علوم و فنّاوری::
بخش آموزش::
معرفی کتاب::
لغتنامه اخلاق::
شعب انجمن::
کمیته‌های انجمن::
خبر نامه های الکترونیکی انجمن::
مراکز و منابع مرتبط::
تسهیلات پایگاه::
برقراری ارتباط::
صفحه اصلی انجمن::
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
..
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
..
آخرین مطالب بخش
:: کنگره بین المللی اخلاق در علوم و فنّاوری
:: سخنرانی فصل تابستان انجمن اخلاق شعبه همدان سال 1394: رابطه علم و اخلاق با سخنرانی حمید خاورزمینی
:: سخنرانی فصل بهار انجمن اخلاق شعبه همدان سال 1394: اخلاق ورزی در زمانه عسرت با سخنرانی اردشیر منصوری
:: استان همدان
..
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
..
:: سخنرانی مهندس عزت اله سحابی ::

  اخلاق در اقتصاد

    در نوزدهمین نشست علمی انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فنّاوری که دوازدهم اسفندماه سال 1387 برگزار شد آقای مهندس عزت­اله سحابی سخنرانی با عنوان « اخلاق در اقتصاد» ایراد نمودند که در ذیل می­آید. 

  اقتصاد در دو حوزه قابل بررسی است، اول در حوزه نظری و آکادمیک، و دوم در حوزه عمل و کارکرد اجتماعی. آنچه واقعاً تحت عنوان کلی اقتصاد یا اقتصادیات، در جامعه جریان می­یابد در همان حوزه عمل و کارکرد اجتماعی است. در این حوزه است که روند و سرنوشت اجتماعات انسانی یا ملت­ها، رقم می­خورد.

  در حوزه نظری و آکادمیک، باید دانست که اقتصاد جدید، از زمان پایه­گزاران، آدام اسمیت یک «علم» شناخته شده است و علم در معنایی که در فلسفه علم از آن یاد می­کنند، عبارت است از کشف روابط وتأثیرات متقابل اشیاء و امور عینی خارج از ذهن انسان تا سرحد آگاهی از قانون­مندی­های آن امور. نظر به اینکه طبیعت محسوس به طور ذاتی قانونمند و پیش­بینی­پذیر است، کشف قوانین عالم طبیعت و برخی پیش­بینی­ها کار علم است و این نکات در مورد علم اقتصاد هم صادق می­باشد.

  بی­طرفی علم نسبت به هر گونه ارزش­گزاری یا خوب و بد شناختن امور که کار اخلاق است یا ایدئولوژی یا گرایشات خاص، از قبیل مصالح سیاسی دولت­ها یا قدرت­های اقتصادی جهان، در همان تعریف علم مستتر است زیرا که مدعای علم یا کار علمی کشف حقیقت امور و اشیاء عینی خارج و فارغ از ذهنیت انسان ( گرایشات اخلاقی یا ایدئولوژیک یا سیاسی یا هوس­های آدمیان ) است. موجودات طبیعی اعم از زنده یا بی­جان به غیر از فرد انسان، موجوداتی صاحب اختیار نیستند و مناسبات و روابط آنها یا قانون­مندی­های آنها هم ، بر اراده و اختیار استوار نمی­باشند. فقط فرد انسان است که مختار آفریده شده و لذا عملکردهای او مسئولیت­آور و قابل حسابرسی و پاداش و کیفر می­شود و این معنا در موثق­ترین مرجع و مأخذ دینی ما یعنی قرآن در آیات 79و 80 و95 سوره مریم و آیه 94 سوره انعام و نیز سوره روم به صراحت آمده است. بنابراین اخلاق فقط و فقط برای موجود صاحب­اختیار یعنی فرد انسان در قالب شخصیت حقیقی یا نهادی از افراد انسان یا شخصیت حقوقی ضرورت می­یابد. حتی جوامع انسانی یا ملت­ها هم موجوداتی صاحب­اختیار نیستند و برای آنها، خوب یا بد، معنا ندارد یا جامعه می­تواند سالم یا نا­سالم باشد که موضوع زندگی این جهانی آن است.

  علم اقتصاد نظری یا آکادمیک هم مشمول همان ضوابط حاکم بر علوم به معنای فلسفه علم می­باشد. یعنی علم اقتصاد نظری­، از هرگونه ارزش­گزاری اخلاقی یا ایدئولوژیک یا سیاسی یا ...... برکنار است. به این جهت­، شخص آدام اسمیت بنیانگزار علم اقتصاد نوین که خود استاد اخلاق در دانشگاه گلاسکو بود، در متدلوژی علم اقتصاد، رعایت اخلاق یا ایدئولوژی را وارد نمی­سازد. همانطور که بزرگان علم فیزیک نیز هم­چون اینشتاین، نیوتون، پلانک، هایزنبرگ، بور، پاولی و .... که خودشان یا شخصیت­های دینی حتی عرفانی یا بسیار اخلاقی بودند، در روش­­شناسی علوم فیزیکی، اخلاق را وارد نمی­ساختند.

 

  جایگاه اخلاق در اقتصاد کاربردی

  اما در صحنه عمل اقتصادی و کارکرد اجتماعی اقتصاد، از آنجا که عمل اقتصادی، توسط انسان در قالب شخصیت حقیقی یا حقوقی صورت می­گیرد، در این حوزه از اقتصاد، اخلاق جایگاهی عمیق دارد.

  اما از آن رو که اشخاص حقیقی و حقوقی که به کار اقتصادی می­پردازند، در قالب یک «حرفه» ظهور و بروز می­نماید لازم است که تعریفی از حرفه ارائه دهیم و تفاوت آن با کار یا شغل را مشخص نماییم تا نقش بنیاری آن در اقتصاد کاربردی معلوم شود.

 

  تعریف حرفه

  واژه حرفه کاربردهای فراوان داشته و مفهوم آن نیز از تطور تاریخی برخوردار بوده است: مفهوم اصطلاحی حرفه، از دیرباز متفاوت با کار و حتی شغل بوده است. بردگی به عنوان مثال حرفه نیست، اما بردگان کار می­کنند یا در تمام عمر از ممر بردگی امرارمعاش می­نمایند، بنابراین شغلشان هم بردگی است. همچنین، راهزنی حرفه نیست، اما راهزنان نیز به کار مشغولند. کسب و کار معطوف به سود را حرفه نمی­دانند، اما پزشکان، فعالیت خود را حرفه می­شناسند.

  اشتغال یکی از مؤلفه­های حرفه است. مؤلفه دیگر آن روزی به دست آوردن است، حرفه یک کار اختیاری است نه جباری. مؤلفه مهم حرفه، خدمت محوری یا مفید بودن یا مطلوبیت اجتماعی است. مؤلفه پنجم برخورداری از دانش، مهارت و توانایی است. تمایز اصلی حرفه از کار و شغل در همان سه عنصر دانش، مهارت و توانایی است.

  پس از تعریف حرفه، باید به تعریف اخلاق، در رابطه با حرفه، یعنی در یک کار اقتصادی کاربردی بپردازیم:

  معنای اخلاق: در رابطه با امور اجتماعی و اقتصادی اخلاق معنای خاصی دارد که با سجیه فضایل یا حصال یک متفاوت است. اخلاق در رابطه با بحث ما عبارت از دانشی است که به نحوی روش­مند از حسن و قبح رفتار آدمی با دیگران بحث می­کند. تعریفی از اخلاق که با مسئله مورد بحث ما، یعنی اقتصاد عملکردی ارتباط دارد، عبارت است از الگوی رفتار ارتباطی درون شخصی و برون شخصی، مبتنی بر رعایت حقوق طرف ارتباط.

  البته آن رفتار ارتباطی منظور نظر است که پایدار باشد، رفتار ظاهراً اخلاقی اتفاقی مشمول ارتباط رفتاری پایدار نیست و لذا اخلاق خوانده نمی­شود. با این تعریف

  1. اخلاق مسئولیت­پذیری در قبال حقوق افراد دیگر است.

  2. مسئولیت­های اخلاقی ناظر بر حقوق طبیعی­اند و نسبت به سایر مسئولیت­ها از قبیل مسئولیت قانونی یا شرعی از فراگیری برخوردارند؛ یعنی نفی آنها نیست ولی آنها را در بر می­گیرد.

  3. تحویل اخلاق و قانون از مصادیق ناقص دیدن اخلاق است. قانون در مقام وضع به ممیزی اخلاقی محتاج است و در مقام عمل نیز به اخلاق به منزله روح و ضامن اجرایی نیازمند است.

  4. حقوق مردم جایگاه مهمی در آموزه­های دینی دارد و حتی در برخی روایات، خداوند، حق­الناس را مقدم بر حق خود مقرر نموده است. تعریف اخلاق به رعایت حقوق افراد، برگشت به آموزه­های دینی است و احیاء رهیافت­هایی چون رساله حقوق امام سجاد (ع) می­باشد.

  5. تعریف اخلاق، مسئولیت­پذیری در قبال حقوق افراد دیگر، نسبت به سایر تعریف­ها از قابلیت به کار بستن برخوردار است و سایر نظام­های اخلاقی را نیز در بر می­گیرد.

  6. اخلاق حرفه­ای شاخه­ای از اخلاق کاربردی و از عمده­ترین شاخه­های آن است ولی اخلاق حرفه­ای­ مساوی با اخلاق کاربردی نیست. اخلاق کاربردی شاخه­هایی نظیر اخلاق شهروندی، اخلاق قانون­گذاری، اخلاق قضایی، اخلاق جنسی، اخلاق پژوهشی، اخلاق مهندسی، اخلاق سیاست، اخلاق دیپلماسی و امثال آنها می­شود.

  7. اخلاق درون شخصی به وظایف اخلاقی فرد در قبال حقوق خویش ناظر است. رساله حقوق امام سجاد (ع) در این گونه وظایف اخلاقی فرد در قبال خود و زیرمجموعه­های خود سرشار است.

  8. اخلاق درون شخصی نقش زیرساختی برای اخلاق برون شخصی، یعنی رفتار با غیر خود، از افراد، مشتریان، همکاران یا زیردستان، محیط­زیست یا جامعه بشری و بالاخره ذات پروردگار دارد.

  9. سازمان­ها، نیز به دلیل تأثیر فراوان، در زندگی فرد و نیز در بر گرفتن عده­ای از افراد جامعه از مسئولیت اخلاقی برخوردارند.

  10. جهان محضر خدا است و ادب حضور، لازمه اخلاق بندگی است، خشوع، دعا، رعایت حقوق مردم، خود از اصول ادب حضور در محضر قدسی است. اگر یک مدیر یا یک بنگاه اقتصادی، اخلاق حرفه­ای را جز رعایت مقررات و قوانین نداند و یا آن را جز پای­بندی به هنجارهای اجتماعی (که ممکن است متعالی یا منحط باشند) نینگارد، در این صورت آن مدیر یا بنگاه اقتصادی با تصوری تحویل گرایانه روبرو هستند. اخلاق حرفه­ای بسی فربه­تر از قوانین و مقررات است. یا اگر مدیران یا بنگاه­ها، اخلاق حرفه­ای را همان تکالیف افراد و کارکنان، نسبت به گروه بدانند، در این صورت مقررات اخلاقی آن بنگاه یک طرفه است و آن بنگاه هرگز اخلاقی نخواهد شد و دغدغه اخلاقی بنگاه نسبت به محیط، به طور کلی مورد توجه قرار نخواهد گرفت.

  توجه به رفتار ارتباطی و مفهوم­سازی از آن که در بالا ذکر کردیم و شامل ارتباط بین شخص (و محیط) و درون شخصی می­شود، از رهیافت­های جدید در اخلاق است. فرهنگ استبدادی، رفتار انضباطی را بر « من حق دارم و دیگران وظیفه » بنا می­نهد. اما در اخلاق حرفه­ای، این تلقی کاملاً واژگونه شده و به صورت « شما حق دارید و من یا بنگاه تکلیف » مبنای هر گونه اخلاق در کسب و کار قرار می­گیرد و به صورت اصلی برای ارتباط سازمان و بنگاه با محیط قرار می­گیرد. بدین­ترتیب اعتماد محیط نسبت به بنگاه یا سازمان بالا می­رود و در کل جامعه بذر اعتماد متقابل کاشته می­شود که رشد و شکوفایی آن سرمایه اجتماعی را تشکیل می­دهد که بالاترین سرمایه یک جامعه طالب ترقی و سلامت است و این تأثیر اخلاق حرفه­ای، بر کل جامعه، از آن رو است که مهمترین و بزرگترین دغدغه و مسئولیت افراد جامعه، همانا امور معاشی و اقتصادی است اگر رابطه اقتصادی مردم با اشخاص و بنگاه­های اقتصادی مبتنی بر اخلاق و اعتماد متقابل باشد، این اخلاق در سایر امور زندگی اجتماعی نیز سایه­افکن می­شود.

  اعتمادسازی، یعنی اعتماد محیط نسبت به فرد یا بنگاه اقتصادی، مرهون پیش­بینی­پذیری فرد، یا سازمان در مفهوم اخلاقی کلمه است و پیش­بینی­پذیری هم، میوه قانونمندی سازمان در درون خود و در رفتار با محیط می­باشد. فرد یا سازمان اقتصادی از طریق به دست آوردن خصلتی مهم به پای­بندی متعهدانه و استثناءناپذیر به رفتار قانونمند می­رسد. رفتار قانونمند انسان یا مؤسسات انسانی همان است که در فرهنگ دینی و قرآنی ما به تقوی، در جلوه فردی یا اجتماعی آن تعبیر شده و متقین، همواره، در قرآن با محصولی چون « والله یحب­المتقین » یا « والعاقبه للمتقین » هم­نشین شده است. پس قانونمندی و تداوم و پای­بندی به آن، چون موجب محبت خداست، عامل رشد و شکوفایی و توسعه کمی و کیفی بنگاه می­شود. مؤسسات اقتصادی بزرگی در جهان هستند که بیش از صد سال بر اخلاقیات یا قانونمندی درون سازمان خود تأکید ورزیده­اند و نتیجتاً به دوام و عمر طولانی و توسعه کمی و کیفی مستمر دست یافته­اند.

 

  نظام مشارکتی

  همه سازمان­های انسانی اعم از اقتصادی یا سیاسی یا آموزشی و تحقیقاتی، طالب مشارکت همه کارکنان خود در اهداف و مصالح سازمان و بالاتر از آن آرزومند مشارکت طرفهای تعامل با خود مثل مشتریان، مؤسسات مالی و بانکی یا مردم سرمایه­گذار می­باشند اما کمتر از این آرزوی خود بهره­مند شده­اند. از موانع عمده در تحقق نظام مشارکت، تلقی ابزارانگارانه از منابع انسانی است. در این تلقی، انسان­ها از هویت شخصی عاری شده و به صورت شیئ درمی­آیند و ابزاری، مثل سایر ابزارهای بی­جان و بی­احساس برای تولید و بهره­وری سازمان (اعم از اقتصادی یا سیاسی) درمی­آیند و ارزش آدمیان صرفاً سهم آنها در تولید و بهره­وری در سازمان تعریف می­شود. اما در نگرش کلان و تفکر راهبردی تلقی ابزاری از انسان­ها با بهره­وری واقعی سازگار نیست. در تلقی ابزارانگارانه از انسان، سلطه­گری و سلطه­پذیری مدل حاکم در روابط بین فردی می­شود، مدیران سلطه­گر، اقتدار خود را، نه بر صمیمیت و احترام متقابل، بل بر احترام و ادب و نفوذ بر نیروی انسانی، از طریق استخفاف و کوچک­شماری فرد بنا می­کنند. در قرآن از مدیریت فرعونی چنین تصویر می­شود: فاستخف قومه فاطاعوه انهم کانوا قوما فاسقین (زخرف/ 54) مدیرت فرعونی در این آیه در ساختار مثلث استخفاف، سلطه­پذیری و فسق، تصویر شده است. در سازمانی که چنین روابطی حاکم باشد، خلاقیت، کارآفرینی، خطرپذیری، شایسته­سالاری از میان می­رود و به جای آن حسد نقابدار و عداوت پنهان و دروغ و نفاق ریشه می­دواند.

  نظام مشارکت محتاج زیرساخت­های فکری و فرهنگی شایسته خود است. آنچه مشارکت واقعی را معنا می­بخشد و استوار می­سازد وجود انسانهای واجد شأن و هویت انسانی است و این امر مرهون برنامه کارآ برای پیشگیری و درمان خودباختگی است و این مهم از نظام اخلاق حرفه­ای برمی­آید.

  هرگونه تلاش و صرف منابع مالی برای ترویج اخلاق و نهادینه کردن آن در فرهنگ سازمانی، نوعی سرمایه­گذاری است با سود کلان و بدون خطرپذیری. بی­تردید اخلاقی بودن یک سازمان تولیدی، در صنعتی که رقبا اخلاقی نیستند، هزینه­آور است. اما این هزینه در بلند مدت به بقا و دوام شرکت می­انجامد. سرمایه­های مهم بنگاه اقتصادی، مانند اعتماد و رضایت مشتری، جذب منابع مالی، تقویت و انگیزش کارکنان و مشارکت عمومی، فرزندان اخلاقی بودن سازمان اقتصادی هستند. همان­طور که توجه به هدف دستگاه قضایی اهمیت اخلاقی بودن آن را در جامعه نشان می­دهد. عدالت و انصاف در قضا و استقلال قاضی و پای­بندی به مستندات و ادله، حفظ اسرار و اجتناب از ورود به حریم خصوصی از ورود به حریم خصوصی، الزام­ها و رفتارهای اخلاقی که نهادینه شدن آنها، در سازمان قضا سبب ترویج عدالت اجتماعی و امنیت ملی می­شود.

  به هر حال اخلاق حرفه­ای با بهینه­سازی عملکرد امروز سازمان اقتصادی فردای آن را تضمین می­کند و از این طریق برتری راهبردی می­آفریند. نظام مشارکتی و نظارت همگانی، در سازمان­های اخلاقی تحقق و دوام می­یابد و به اثربخشی می­انجامد. اخلاقی بودن یک سازمان اقتصادی، فراتر ار آن، نهادهای اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار می­دهد و برعکس، سازمان­های غیر اخلاقی عامل مهم تباهی جوامع هستند. آنچه ار برکات و آثار اخلاق حرفه­ای در کامیابی سازمان آوردیم، فایده اخلاق­ورزی است نه هدف آن.

 

  نکاتب دیگر از اخلاق حرفه­ای

  در بالا یاد کردیم که اخلاق حرفه­ای به مسئولیت­های اخلاقی سازمان بر اصل حق مردم استوار است. مردم در دو محیط مستقیم و غیرمستقیم،َ در قبال بنگاه­ها و سازمان­ها حق دارند و سازمان­ها نیز متقابلاً در رعایت حقوق آنها ملزم بوده و مسئولیت دارند. وقوف بنگاه­ها بر چنین اقداماتی، نشانه بلوغ آنهاست.

  لذا اخلاق حرفه­­ای، رفتار ارتباطی سازمان با محیط، براساس حقوق و تعهدات و وظایف است: حقوق محیط و وظایف بنگاه در قبال مردم، حقوق محیط بر دو قسم است:

  1. حقوق عام، مانند حق حریم شخصی، حق آزادی بیان، حق برخورداری از امنیت، حق آگاهی

  2. حقوق خاص که بر حسب مشاغل و بنگاه­ها تعین می­یابد.

  یکی از مصادیق اخلاق حرفه­ای به معنای مسئولیت­پذیری بنگاه، مؤسسات مالی و بانکهای اخلاقی است که تلاش کردند سرمایه­گذاری مسئولانه اجتماعی را به میان آوردند. بانک آلترناتیوسویس BAS ؟؟؟، تریدوس بانک هلند، بانک اخلاقی ایتالیا، بانک تعاونی بریتانیا، بانک شهروندان کانادا و بانک شهروندان ژاپن نمونه­هایی از این دسته­اند.

  براساس چنین نگاهی، شرکت­ها و سازمان­ها، با انبوهی از مسائل اخلاقی مواجه­اند. مسائلی در ارتباط با محیط­زیست، بهداشت محصولات، سلامت کارکنان، بیماری ایدز در محیط کار، استعمال دخانیات، شیوه تجارت در خارج، جاسوسی، اقدامات منجر به بلعیدن شرکت­ها، تجاوز به حریم شخصی کارکنان، هدایای نامعقول، مالیات گریزی، داشتن دو دفتر مالی، موج جدیدی از مسائل اخلاقی مربوط یه بنگاه­ها را به وجود آورده است. امروزه بسیاری از شرکت­ها در جهان صنعتی، به این بلوغ رسیده­اند که بی­اعتنایی به مسائل اخلاقی و فرار از مسئولیت­ها و تعهدات، به از بین رفتن بنگاه می­انجامد. به همین دلیل است بسیاری از شرکت­های موفق نسبت به تدوین استراتژی اخلاقی،َ احساس نیاز بسیار کرده و به این باور رسیده­اند که در سازمان باید یک فرهنگ مبتنی بر اخلاق رسوخ کند.

  واقعیت آن است که ما علی­رغم برخورداری از دو میراث گرانبها، در اخلاق حرفه­ای یعنی تجارت ایران باستان و آموزه­های اسلامی نتوانسته­ایم اخلاق حرفه­ای را نه در دانشگاه­ها و نه در سازمان­ها توسعه دهیم.

  
تسهیلات مطلب
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش
نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ
ارسال به دوستان ارسال به دوستان


کد امنیتی را در کادر بنویسید >
::
دفعات مشاهده: 4387 بار   |   دفعات چاپ: 1607 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 355 بار   |   0 نظر
انجمن ایرانی اخلاق در علوم وفناوری Iranian Association for Ethics in Science and Technology
Persian site map - English site map - Created in 0.062 seconds with 958 queries by yektaweb 3505